Organoid gan 3D: Đột phá y học tái tạo từ Đại học Keio Nhật Bản

Gan là một trong những cơ quan quan trọng nhất của cơ thể, đảm nhiệm nhiều chức năng thiết yếu như chuyển hóa chất dinh dưỡng, tổng hợp protein, sản xuất mật và chuyển hóa thuốc. Tuy nhiên, việc nuôi cấy tế bào gan người trong phòng thí nghiệm để phục vụ nghiên cứu từ lâu vẫn là một thách thức lớn đối với giới khoa học.

Tế bào gan nguyên phát thường khó duy trì khả năng tăng sinh và nhanh chóng suy giảm các chức năng đặc trưng khi được tách khỏi môi trường sinh lý tự nhiên. Điều này gây hạn chế đáng kể trong nghiên cứu bệnh lý gan, đánh giá độc tính thuốc và phát triển các phương pháp điều trị mới.

Tháng 4/2025, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Keio (Nhật Bản) đã công bố một thành tựu đáng chú ý trên tạp chí khoa học quốc tế Nature: phát triển thành công phương pháp nuôi cấy organoid gan từ tế bào gan người trưởng thành, cho phép nhân rộng tế bào hơn một triệu lần trong khi vẫn duy trì nhiều chức năng chuyển hóa quan trọng.

Nghiên cứu này mở ra hướng tiếp cận mới trong lĩnh vực sinh học tế bào, nghiên cứu bệnh gan, phát triển dược phẩm và y học tái tạo.

Hình 1. Sơ đồ kết quả nghiên cứu

Trong nghiên cứu này, chúng tôi đã thiết lập một kỹ thuật để nhân lên hiệu quả các tế bào gan nguyên phát của người được đông lạnh thành các cơ quan nhân tạo, và xác nhận sự tái tạo toàn diện chức năng của tế bào gan trong ống nghiệm.

1. Organoid gan 3D là gì? Vì sao công nghệ này được quan tâm?

Organoid là mô hình mô sinh học ba chiều được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm từ tế bào sống. Các cấu trúc này có khả năng tái hiện một phần đặc điểm về hình thái, tổ chức và chức năng của cơ quan tương ứng trong cơ thể.

Organoid gan (Liver Organoid) là mô hình thu nhỏ được hình thành từ các tế bào gan, có khả năng thể hiện một số hoạt động sinh học đặc trưng của mô gan tự nhiên.

Khác với phương pháp nuôi cấy tế bào hai chiều (2D) thông thường, trong đó tế bào phát triển trên bề mặt phẳng, organoid được phát triển trong không gian ba chiều. Nhờ đó, các tế bào có điều kiện tương tác và tổ chức cấu trúc gần với môi trường mô tự nhiên hơn.

Công nghệ organoid gan có ý nghĩa đặc biệt đối với nghiên cứu y sinh vì có thể hỗ trợ:

  • Nghiên cứu cơ chế hoạt động và chuyển hóa của tế bào gan.

  • Mô phỏng một số bệnh lý gan trong điều kiện phòng thí nghiệm.

  • Đánh giá khả năng chuyển hóa và độc tính của thuốc.

  • Nghiên cứu các phương pháp điều trị dựa trên tế bào.

  • Phát triển những mô hình nghiên cứu phục vụ y học cá thể hóa.

Tuy nhiên, organoid không phải là một lá gan hoàn chỉnh thu nhỏ. Mô hình này chỉ tái hiện một số đặc điểm và chức năng nhất định của cơ quan thật.

2. Năm điểm đột phá từ nghiên cứu organoid gan của Đại học Keio

Công trình nghiên cứu mang tên Generation of human adult hepatocyte organoids with metabolic functions, do Ryo Igarashi, Mayumi Oda, Toshiro Sato cùng các cộng sự thực hiện, tập trung giải quyết một vấn đề quan trọng: làm thế nào để tế bào gan người có thể tăng sinh lâu dài mà không đánh mất bản chất và chức năng sinh học vốn có?

Dưới đây là năm kết quả đáng chú ý của nghiên cứu.

2.1. Oncostatin M – Chìa khóa giúp nhân rộng tế bào gan hơn một triệu lần

Một trong những trở ngại lớn nhất của kỹ thuật nuôi cấy tế bào gan là hiện tượng tế bào thay đổi đặc tính khi tăng sinh.

Thông thường, khi tế bào gan trưởng thành được kích thích phân chia trong môi trường phòng thí nghiệm, chúng có nguy cơ chuyển sang trạng thái giống tế bào đường mật. Quá trình này khiến tế bào dần mất đi những đặc tính chuyển hóa vốn có của tế bào gan.

Nhóm nghiên cứu tại Đại học Keio đã xác định được vai trò quan trọng của Oncostatin M (OSM) – một cytokine thuộc họ interleukin-6, tham gia vào quá trình truyền tín hiệu sinh học trong cơ thể.

Khi kết hợp Oncostatin M với hệ thống nuôi cấy phù hợp, các nhà khoa học đã kích hoạt con đường tín hiệu STAT3, giúp tế bào gan người trưởng thành tăng sinh mạnh mẽ nhưng vẫn duy trì đặc tính của tế bào gan.

Kết quả thực nghiệm cho thấy:

  • Tế bào gan người đông lạnh có thể tăng sinh với hệ số nhân rộng hơn 1.000.000 lần.

  • Quá trình nuôi cấy ổn định kéo dài trên 100 ngày.

  • Tế bào duy trì được các đặc điểm nhận diện của tế bào gan.

  • Hạn chế hiện tượng chuyển dạng thành tế bào giống tế bào đường mật.

Đây là một bước tiến quan trọng vì giải quyết được mâu thuẫn giữa khả năng tăng sinh và việc duy trì chức năng chuyên biệt của tế bào gan.

2.2. Tái tạo nhiều chức năng chuyển hóa quan trọng của gan

Một mô hình gan thu nhỏ có giá trị nghiên cứu không chỉ cần tăng sinh tốt mà còn phải duy trì được những hoạt động sinh học đặc trưng.

Trong nghiên cứu của Đại học Keio, các nhà khoa học đã phát triển thêm quy trình biệt hóa organoid gan.

Sau khi loại bỏ những yếu tố cần thiết cho quá trình tăng sinh và bổ sung hormone thúc đẩy trưởng thành tế bào, các organoid bắt đầu thể hiện những đặc điểm gần với tế bào gan trưởng thành trong cơ thể.

Đáng chú ý, các organoid biệt hóa có thể:

  • Sản xuất glucose, tham gia vào quá trình điều hòa chuyển hóa đường.

  • Tạo urê thông qua chu trình chuyển hóa amoniac.

  • Sản xuất và bài tiết axit mật.

  • Tổng hợp cholesterol và các thành phần lipid.

  • Thể hiện hoạt tính của các enzyme tham gia chuyển hóa thuốc.

Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn quan sát thấy sự hình thành của hệ thống vi quản mật (bile canaliculi) – cấu trúc nhỏ giữa các tế bào gan, có vai trò trong quá trình vận chuyển và bài tiết dịch mật.

Đặc biệt, khả năng chuyển hóa thuốc của organoid biệt hóa đạt mức tương đương với tế bào gan người nguyên phát đông lạnh được sử dụng làm đối chứng trong nghiên cứu.

Những kết quả này cho thấy organoid gan không chỉ là mô hình tế bào có cấu trúc ba chiều mà còn có thể tái hiện nhiều hoạt động chuyển hóa quan trọng của gan người.

2.3. Khả năng cấy ghép và tái tạo mô gan trong mô hình động vật

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của nghiên cứu là đánh giá khả năng tồn tại và phát triển của organoid gan sau khi được đưa vào cơ thể sống.

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành cấy ghép organoid gan người vào chuột thí nghiệm bị suy giảm miễn dịch và có tổn thương gan.

Kết quả cho thấy các tế bào từ organoid có thể:

  • Bám và tồn tại trong mô gan của chuột nhận.

  • Tiếp tục tăng sinh sau khi cấy ghép.

  • Tích hợp với các tế bào gan của vật chủ.

  • Tham gia tái tạo cấu trúc và hoạt động chuyển hóa của mô gan.

Đặc biệt, organoid có nguồn gốc từ tế bào gan của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cho thấy khả năng bám ghép đáng chú ý, ngay cả sau quá trình nhân rộng trong phòng thí nghiệm.

Phát hiện này mang ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu y học tái tạo, bởi nó cho thấy các tế bào gan được nhân rộng dưới dạng organoid vẫn có thể duy trì tiềm năng hoạt động sau khi được cấy ghép.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng kết quả trên mới được chứng minh trong mô hình động vật. Khả năng ứng dụng an toàn và hiệu quả ở người vẫn cần được nghiên cứu, đánh giá qua các giai đoạn tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng.

2.4. Ứng dụng chỉnh sửa gen để mô phỏng bệnh gan di truyền hiếm gặp

Ngoài khả năng nhân rộng và biệt hóa tế bào, organoid gan còn có giá trị trong nghiên cứu các bệnh lý di truyền.

Một ví dụ được nhóm nghiên cứu tại Đại học Keio thực hiện là mô hình hóa bệnh thiếu hụt enzyme OTC (Ornithine Transcarbamylase Deficiency).

OTC là enzyme quan trọng tham gia vào chu trình urê tại gan. Chu trình này giúp chuyển hóa amoniac – một chất có độc tính đối với hệ thần kinh – thành urê để cơ thể đào thải qua nước tiểu.

Khi cơ thể thiếu hụt enzyme OTC, quá trình chuyển hóa amoniac bị rối loạn, có thể dẫn đến tăng amoniac máu và gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng.

Để mô phỏng bệnh lý này, các nhà khoa học đã sử dụng kỹ thuật chỉnh sửa hệ gen nhằm làm bất hoạt gen OTC trong organoid gan.

Kết quả cho thấy các organoid sau chỉnh sửa không còn khả năng sản xuất urê bình thường từ amoniac, qua đó tái hiện một đặc điểm sinh hóa quan trọng của bệnh thiếu hụt OTC.

Thành tựu này mang lại một mô hình nghiên cứu có giá trị, giúp các nhà khoa học:

  • Tìm hiểu cơ chế bệnh sinh của các rối loạn chuyển hóa di truyền.

  • Quan sát những thay đổi sinh học khi một gen quan trọng bị bất hoạt.

  • Nghiên cứu và đánh giá các phương pháp điều trị tiềm năng.

  • Khảo sát hướng tiếp cận mới trong liệu pháp gen và y học cá thể hóa.

2.5. Mở rộng tiềm năng nghiên cứu gan nhiễm mỡ và phát triển thuốc

Một hướng ứng dụng quan trọng khác của organoid gan là nghiên cứu các bệnh lý liên quan đến chuyển hóa lipid.

Trong nghiên cứu, các nhà khoa học ghi nhận organoid gan biệt hóa có khả năng tạo ra và tích tụ lipid bên trong tế bào, hình thành những giọt mỡ trung tính.

Đây là đặc điểm có giá trị trong việc xây dựng mô hình nghiên cứu tình trạng tích tụ mỡ tại gan.

Khi thử nghiệm một số dược chất trên mô hình này, nhóm nghiên cứu ghi nhận sự giảm tích tụ lipid sau xử lý bằng thuốc.

Kết quả cho thấy organoid gan có thể trở thành công cụ hữu ích để nghiên cứu các bệnh lý chuyển hóa tại gan, trong đó có bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD).

Bên cạnh đó, công nghệ này còn mang lại một số triển vọng cho ngành dược phẩm:

Thứ nhất, tạo nguồn tế bào gan nghiên cứu ổn định hơn.

Khả năng nhân rộng số lượng lớn và duy trì chức năng trong thời gian dài có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn tế bào gan nguyên phát vốn hạn chế và có sự khác biệt giữa các mẫu.

Thứ hai, cải thiện mô hình đánh giá thuốc.

Organoid gan có thể hỗ trợ nghiên cứu khả năng chuyển hóa thuốc, độc tính và những ảnh hưởng của dược chất lên tế bào gan người.

Thứ ba, hỗ trợ nghiên cứu bệnh lý theo hướng cá thể hóa.

Trong tương lai, việc kết hợp organoid với tế bào có nguồn gốc từ từng cá nhân có thể giúp xây dựng các mô hình nghiên cứu mang đặc điểm sinh học riêng biệt, phục vụ quá trình đánh giá các phương pháp điều trị tiềm năng.

Cần lưu ý rằng organoid hiện vẫn là một mô hình nghiên cứu bổ trợ, chưa thể thay thế toàn bộ các phương pháp đánh giá tiền lâm sàng, thử nghiệm trên động vật hoặc nghiên cứu lâm sàng.

3. Organoid gan 3D có thể thay thế phương pháp ghép gan trong tương lai không?

Ghép gan hiện vẫn là một phương pháp điều trị quan trọng đối với một số trường hợp bệnh gan giai đoạn cuối và suy gan nặng.

Tuy nhiên, nguồn tạng hiến hạn chế, yêu cầu tương thích miễn dịch và những rủi ro liên quan đến phẫu thuật khiến việc ghép gan vẫn là một thách thức lớn trong y học.

Trong bối cảnh đó, công nghệ organoid gan đang mở ra một hướng nghiên cứu mới: sử dụng tế bào gan người được nhân rộng trong phòng thí nghiệm để hỗ trợ phục hồi mô gan bị tổn thương.

Nghiên cứu của Đại học Keio đã chứng minh được một số yếu tố quan trọng trong mô hình động vật, bao gồm khả năng tăng sinh tế bào gan, duy trì chức năng chuyển hóa và bám ghép sau khi đưa vào cơ thể.

Tuy nhiên, để tiến tới ứng dụng điều trị ở người, công nghệ này vẫn cần giải quyết nhiều vấn đề:

  • Quy mô sản xuất: Cần tạo ra số lượng tế bào đủ lớn để đáp ứng nhu cầu của cơ thể người.

  • Độ an toàn: Phải đánh giá nguy cơ biến đổi tế bào, tăng sinh ngoài kiểm soát và các phản ứng miễn dịch.

  • Khả năng tích hợp: Tế bào cấy ghép cần tồn tại lâu dài và kết nối hiệu quả với hệ thống mạch máu, đường mật của cơ thể.

  • Hiệu quả điều trị: Cần có dữ liệu lâm sàng chứng minh lợi ích thực tế đối với người bệnh.

  • Tiêu chuẩn sản xuất: Cần xây dựng quy trình kiểm soát chất lượng, độ ổn định và tính an toàn của sản phẩm tế bào.

Do đó, chưa thể khẳng định organoid gan sẽ thay thế ghép gan trong tương lai gần. Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu hiện tại đang tạo nền tảng khoa học quan trọng cho việc phát triển các phương pháp điều trị dựa trên tế bào.

4. Ý nghĩa của nghiên cứu Đại học Keio đối với y học tái tạo Nhật Bản

Công trình của Đại học Keio là một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng kết hợp giữa sinh học tế bào, công nghệ nuôi cấy mô ba chiều và kỹ thuật chỉnh sửa gen trong y học hiện đại.

Thay vì chỉ tập trung vào việc tạo ra những tế bào có khả năng phân chia, nhóm nghiên cứu đã giải quyết đồng thời hai yêu cầu quan trọng: tăng sinh tế bào ở quy mô lớn và duy trì các chức năng sinh học chuyên biệt.

Những kết quả này có thể đóng góp vào ba lĩnh vực chính:

  1. Nghiên cứu bệnh lý: Xây dựng mô hình gan người phục vụ nghiên cứu các bệnh chuyển hóa và bệnh di truyền.

  2. Phát triển dược phẩm: Hỗ trợ đánh giá hoạt tính, khả năng chuyển hóa và độc tính của các hợp chất thuốc.

  3. Y học tái tạo: Tạo cơ sở khoa học cho nghiên cứu sử dụng tế bào gan nhằm phục hồi mô gan bị tổn thương.

Đây cũng là hướng phát triển đáng quan tâm của nền y học Nhật Bản, nơi các nghiên cứu về tế bào gốc, organoid và y học tái tạo đang tiếp tục được đẩy mạnh.

5. Kết luận: Từ mô hình gan thu nhỏ đến triển vọng điều trị trong tương lai

Nghiên cứu organoid gan 3D của Đại học Keio, Nhật Bản, được công bố trên Nature vào tháng 4/2025, đã mang đến một bước tiến đáng chú ý trong lĩnh vực nuôi cấy tế bào gan người.

Việc nhân rộng tế bào gan hơn một triệu lần, duy trì nhiều chức năng chuyển hóa quan trọng, mô phỏng bệnh lý di truyền và chứng minh khả năng bám ghép trong mô hình động vật cho thấy tiềm năng rộng lớn của công nghệ này.

Dù chưa thể ứng dụng trực tiếp như một phương pháp điều trị thường quy cho người bệnh, organoid gan đang mở ra nhiều cơ hội mới cho nghiên cứu bệnh gan, phát triển thuốc và y học tái tạo.

Trong tương lai, những tiến bộ như vậy có thể góp phần thay đổi cách các nhà khoa học nghiên cứu, đánh giá và phát triển phương pháp điều trị các bệnh lý về gan.


VJIIC – Kết nối y tế Việt Nam và Nhật Bản

VJIIC quan tâm và cập nhật những thành tựu khoa học, công nghệ y tế tiên tiến tại Nhật Bản, giúp độc giả Việt Nam có thêm góc nhìn về xu hướng phát triển của nền y học hiện đại.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất cung cấp thông tin khoa học, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y tế. Công nghệ organoid gan trong nghiên cứu nêu trên chưa được chứng minh là phương pháp điều trị thường quy trên người.

trích nguồn Bệnh viện Đại học Keio

VJIIC


zalo
0943341333